Een free ball wordt vaak gezien als een eenvoudige bal die veilig terug naar de tegenstander moet worden gespeeld. De instructie is meestal simpel: speel de bal over het net, organiseer je opnieuw en bereid je voor op de volgende fase van de rally.

Maar waarom zouden we de tegenstander eigenlijk een makkelijke bal geven?

Zelfs wanneer een team geen volledige aanval meer kan opbouwen, kan het derde contact nog steeds worden gebruikt om druk te zetten. In plaats van een ongevaarlijke free ball terug te spelen, kunnen spelers leren om een gerichte, lastige en tactisch slimme bal te spelen.

John Kessel, internationaal volleybalcoach en FIVB Level 5-instructeur, noemt dit een mean ball: een bal die bewust wordt gespeeld en het voor de tegenstander moeilijker maakt om een goede aanval op te bouwen.

Dit idee sluit nauw aan bij de bredere coachingsfilosofie van Kessel. In onze eerdere artikelen Coachen en trainen voor de 99,9 procent en Gebruik alsjeblieft het net bespraken we al zijn nadruk op wedstrijdgerichte training, het nemen van beslissingen en spelers zelf oplossingen laten vinden voor situaties die ze ook daadwerkelijk in een wedstrijd tegenkomen.

Het probleem met traditionele free-balltraining

Bij veel trainingen staat de trainer met een ballenkar naast het veld. De trainer slaat of gooit een bal over het net, waarna het team de bal controleert en een aanval opbouwt.

Hoewel dit een logische trainingsvorm lijkt, heeft deze aanpak een belangrijk nadeel: de trainer speelt steeds het derde contact. Daardoor oefent vooral de trainer in het over het net spelen van de bal, terwijl het juist de spelers zijn die deze vaardigheid tijdens wedstrijden nodig hebben.

De bal komt bovendien vaak uit een onrealistische positie. Een trainer die buiten het veld bij positie 4 staat, speelt ballen vanuit een hoek die in een wedstrijd veel minder vaak voorkomt. Deze ballen zijn meestal schoner en voorspelbaarder dan de noodsituaties waarmee spelers tijdens wedstrijden te maken krijgen.

In een wedstrijd moeten spelers de bal soms over het net spelen met een onderhandse pass uit balans, een redding met één hand, een staande aanval of een gecontroleerde roll shot. Ook kunnen ze achter een slechte pass richting zijlijn of achterlijn aan moeten voordat ze een oplossing vinden voor het derde contact.

Deze situaties horen bij out-of-system volleybal en zouden regelmatig getraind moeten worden, in plaats van alleen perfecte situaties te oefenen.

Dit zijn precies de situaties die spelers zelf moeten leren oplossen.

Herken de situatie eerder

Een ander probleem bij traditionele free-balltraining is het moment waarop spelers reageren.

Veel trainers slaan op de bal als signaal dat er een free ball aankomt. De voorspelers komen vervolgens los van het net en het team neemt de verdedigende posities in.

In een wedstrijd is die reactie meestal te laat.

Ervaren spelers herkennen vaak al na het tweede contact van de tegenstander dat een volledige aanval niet meer mogelijk is. Wanneer de tweede bal niet meer richting een aanvaller kan worden gespeeld, zal het derde contact waarschijnlijk met een onderhandse pass, bovenhandse pass of gecontroleerde aanval over het net worden gespeeld.

Op dat moment zou het team zich al moeten aanpassen. De voorspelers komen los van het net, de achterspelers passen hun positie aan en de spelverdeler bereidt zich voor om het tweede contact te nemen.

Het team is dan niet meer alleen aan het verdedigen, maar bereidt zich voor om de inkomende bal om te zetten in een transition-aanval.

Trainers zouden spelers daarom niet moeten aanleren om pas te reageren op een mondeling commando of het geluid van een tik op de bal. Spelers moeten juist leren kijken naar de lichaamshouding van de tegenstander, de kwaliteit van het tweede contact en de mogelijkheden die nog overblijven.

Maak van iedere free ball een aanvallende bal

Een bal hoeft niet hard geslagen te worden om aanvallend te zijn.

Ook een onderhandse of bovenhandse pass kan doelgericht worden gespeeld. Het doel moet niet alleen zijn om de bal over het net te krijgen. Spelers zouden moeten proberen het voor de tegenstander zo moeilijk mogelijk te maken om de volgende aanval op te bouwen.

Goede doelzones zijn bijvoorbeeld:

zone 1 of zone 2;
de spelverdeler of de ruimte waar de spelverdeler vandaan beweegt;
de ruimte tussen twee verdedigers;
een andere vrije ruimte op het veld van de tegenstander.

Ballen richting zone 1 en 2 kunnen bijzonder effectief zijn. Vanuit deze gebieden moet de spelverdeler de set-up vaak vanuit een lastigere hoek geven. Wanneer de spelverdeler gedwongen wordt het eerste contact te nemen, moet een andere speler de set-up verzorgen, waardoor de aanvalsmogelijkheden van de tegenstander meestal afnemen.

Spelers moeten leren om naar de andere kant van het veld te kijken voordat ze de bal over het net spelen:

Waar staat de spelverdeler?
Welke speler is nog in beweging?
Waar ligt de grootste vrije ruimte?
Welke speler lijkt moeite te hebben met het eerste contact?

Zo verandert het derde contact van een technische noodzaak in een tactische keuze.

Laat de trainer het tweede contact spelen

Een eenvoudige manier om free-balltraining realistischer te maken, is door de rol van de trainer te veranderen.

In plaats van het derde contact over het net te spelen, verzorgt de trainer het tweede contact. De speler moet vervolgens zelf beslissen hoe de rally wordt vervolgd.

De trainer kan variëren in de hoogte en kwaliteit van de bal. Een lage bal kan vragen om een gerichte onderhandse pass. Bij een bal op middelhoge hoogte kan de speler kiezen voor een bovenhandse pass of een gecontroleerde geplaatste bal. Een hogere bal biedt misschien de mogelijkheid voor een staande aanval, een roll shot of zelfs een volledige sprongaanval.

De trainer moet de ballen ook vanuit verschillende posities aanspelen. Verplaats de ballenkar over het veld in plaats van altijd naast positie 4 te staan. Start situaties vanuit het achterveld, vanaf de zijlijn en vanaf de achterlijn. Laat een speler af en toe eerst achter een slechte pass aan gaan voordat het derde contact wordt gespeeld.

Zo ontstaan situaties die veel dichter liggen bij wat spelers tijdens wedstrijden meemaken. Juist door regelmatig out-of-system situaties te trainen, leren spelers omgaan met ballen die niet perfect aankomen.

Laat spelers fouten maken

Wanneer spelers voor het eerst gevraagd wordt om gerichte en lastige ballen over het net te spelen, zullen ze fouten maken. Sommige ballen belanden in het net, andere gaan uit of komen precies terecht waar de tegenstander ze graag wil hebben.

Dat hoort bij het leerproces.

Als de trainer direct terugvalt op de instructie om de bal gewoon veilig over het net te spelen, ontwikkelen spelers nooit het vertrouwen en de controle die nodig zijn om betere keuzes te maken.

Ze hebben herhalingen nodig om te leren:

welke techniek geschikt is voor welke situatie;
waar waarschijnlijk vrije ruimtes ontstaan;
hoeveel risico in een bepaalde situatie verantwoord is.

Het doel is niet dat ieder derde contact vanaf het begin perfect wordt geplaatst. Het doel is dat spelers leren kijken, nadenken en geleidelijk betere beslissingen nemen.

Een succesvolle mean ball levert niet altijd direct een punt op. Soms dwingt de bal de tegenstander alleen maar tot bewegen, voorkomt hij dat de spelverdeler het tweede contact kan nemen of zorgt hij ervoor dat er minder aanvallers beschikbaar zijn. Juist die kleine voordelen kunnen later in de rally het verschil maken.

Train ook het ontvangende team

Het team dat de bal ontvangt, moet leren deze situatie als een kans te zien.

Wanneer de tegenstander geen volledige aanval meer kan uitvoeren, moet het ontvangende team klaarstaan om een goede transition op te bouwen. Dat betekent een kwalitatief goed eerste contact, meerdere aanvallers beschikbaar maken en de beste aanvallende optie kiezen.

Goede pass- en first-contacttraining blijft daarom belangrijk, zelfs wanneer de inkomende bal relatief eenvoudig lijkt.

Dit wordt echter lastiger wanneer de tegenstander heeft geleerd om mean balls te spelen in plaats van makkelijke free balls. Een bal richting de spelverdeler, de achterhoek of de ruimte tussen twee spelers kan de normale organisatie van het ontvangende team verstoren.

Precies daarom profiteren beide teams van deze trainingsmethode. Het ene team leert om met het derde contact druk te zetten, terwijl het andere team leert om georganiseerd te blijven wanneer de inkomende bal minder eenvoudig is dan verwacht.

Gebruik mean balls in spelgerichte oefeningen

Het principe kan eenvoudig worden toegepast in zes-tegen-zes, maar kan ook worden getraind in kleinere spelvormen.

Geschikte spelvormen zijn bijvoorbeeld:

King of the Court, Speedball of wash games;
drie-tegen-drie- en vier-tegen-vier-spelvormen;
volleybaltennis of spelvormen met één contact.

De trainer kan een bonuspunt geven wanneer een team:

het derde contact richting zone 1 of 2 speelt;
de spelverdeler dwingt om het eerste contact te nemen;
voorkomt dat de tegenstander een volledige aanval kan opbouwen.

Een andere mogelijkheid is dat een team alleen een punt kan scoren wanneer de bal bewust in een bepaalde doelzone wordt gespeeld. Dit stimuleert spelers om vóór het balcontact naar het veld van de tegenstander te kijken.

Maak de regels niet zo ingewikkeld dat spelers meer bezig zijn met het onthouden van het puntensysteem dan met volleybal spelen. Eén duidelijk tactisch doel is meestal voldoende.

Van ‘speel hem gewoon over’ naar ‘zet de tegenstander onder druk’

Voor jonge of beginnende spelers is het natuurlijk belangrijk om eerst te leren hoe ze de bal überhaupt over het net krijgen. Wanneer alleen al het uitvoeren van het derde contact lastig is, is het misschien nog niet passend om een nauwkeurige plaatsing te eisen.

Zodra spelers echter voldoende controle hebben ontwikkeld, zou de instructie moeten veranderen.

In plaats van te zeggen:

“Speel de bal gewoon over het net.”

Vraag:

“Waar kun je deze bal spelen om het de tegenstander moeilijk te maken?”

Dit lijkt misschien een kleine aanpassing, maar het verandert de manier waarop spelers naar het spel kijken. Ze leren de tegenstander observeren, vrije ruimte herkennen, tactische keuzes maken en verantwoordelijkheid nemen voor hun eigen beslissingen.

Een free ball hoeft geen cadeautje te zijn. Zelfs wanneer een volledige aanval niet meer mogelijk is, kan een team nog steeds druk houden en invloed uitoefenen op de volgende fase van de rally.

Train spelers dus niet alleen om de bal veilig over het net te spelen. Leer ze om van ieder derde contact een doelgerichte, lastige en tactisch sterke bal te maken.

Train deze situaties tijdens je volgende volleybaltraining

Wil je meer wedstrijdgerichte beslismomenten in je trainingen verwerken? Lees dan meer over out-of-system volleybal of gebruik VolleybalXL om een complete volleybaltraining samen te stellen rond transition, verdediging en out-of-system situaties.

Stop met makkelijke free balls: zet de tegenstander onder druk